CARTOONES

سال ۱۳۸۶ آخرین روزهای خود را پشت سر می گذارد. در این آخرین روزها می اندیشم که کاریکاتور چه روزهایی را گذرانده است و چه کارهایی در این سال انجام شده و چه کارهایی می توانست انجام شود.

بزرگداشت کامبیز درم بخش در هنرستان تجسمی پسران از آخرین رخدادهای این رشته هنری در سال ۱۳۸۶ بود. فوت نیکول فریدنی و ژازه تباتبایی در روزهای بعد از برگزاری این بزرگداشت، این نهیب را به جامعه تجسمی ایران زد که کاش قدر فرصت ها را بدانیم و برای یاد کردن از بزرگان هنر این سرزمین، در زمانی که ایشان زنده اند کاری در خور انجام دهیم. گرچه ذکر این نکته هم ضروری به نظر می رسد که تجلیل های یک روزه و اهدای لوح تقدیرهای یک متری و نیم متری! و دادن چند سکه، شکل مناسب حمایت از هنرمند نیست، بلکه باید با دادن فضای هنری و امکانات مناسب در طی چند دهه، از هنرمندان کشور حمایت کرد؛ اما به هر حال همین تجلیل های یک روزه هم مغتنم و دلگرم کننده خواهد بود.

خوشبختانه در چند سال اخیر از پیشکسوتان هنر کاریکاتور تجلیل هایی به عمل آمده است. تعدد و تنوع سازمانها و نهادهای برگزار کننده این مراسم ها، نشان از اهمیت کاریکاتور در جامعه فرهنگی و رسانه ای ایران دارد. از اولین تجلیل هایی که بعد از انقلاب از کاریکاتوریست ها شده است باید از پنجمین جشنواره انجمن حافظان فرهنگ و هنر ایران در دی ماه ۱۳۷۲ نام برد که در این مراسم از احمد عربانی کاریکاتوریست نشریات توفیق و گل آقا تقدیر شد. علاوه بر عربانی، از ۹چهره سرشناس عرصه فرهنگ و هنر مانند مرنضی فرجیان( دبیر شورای نویسندگان گل آقا)، غلامحسین امیرخانی، عبدالوهاب شهیدی، محمود فرشچیان و ... نیز تجلیل به عمل آمد. (۱) از مراسم های تجلیل که در ذهن هنردوستان و کاریکاتوریست ها ماندگار شده است باید از هفتمین دوسالانه کاریکاتور تهران نام برد که در آبان ۱۳۸۴ برگزار شد و به سراغ دو هنرمند نامدار اما فراموش شده رفت. تجلیل از پیشکسوتان کاریکاتور در دوسالانه کاریکاتور تهران از همین دوسالانه آغاز شد که این کار بی ربط با سوژه اصلی دوسالانه یعنی سالمندان نبود. در خبرنامه شماره یک دوسالانه، خبر این اتفاق چنین آمده است: « قرار است بزرگداشتی برای استخوان خردکرده های کاریکاتور ایران گرفته شود. ایراندخت محصص و غلامعلی لطیفی دو نفر از بزرگ ترهای کاریکاتور ایران هستند. محصص با مقالات و کلاس هایش چیزهای زیادی به کاریکاتور ایران یاد داده و غلامعلی لطیفی هم موهایش را با کاریکاتور مطبوعاتی سفید کرده است ». (۲) در روزهای ۲۵ و ۲۶ آبان ۱۳۸۴ مراسم بزرگداشت این دو استاد پیشکسوت برگزار شد و در این دو روز که با سخنرانی کاریکاتوریست های ایرانی همراه بود این امیدواری به وجود آمد که در هر دوره دوسالانه از دو چهره پیشکسوت هنر کاریکاتور تجلیل شود.

همچنین دبیرخانه شورای ترویج فرهنگ ایثار و شهادت نیز در دومین همایش تجلیل از فجرآفرینان عاشورایی در ۲۹ بهمن ۱۳۸۵ از جواد علیزاده در بخش حماسه سرایان عاشورایی تجلیل کرد. در ویژه نامه همایش با نام « تبار پیروزی» علت این تجلیل چنین شرح داده شده است: « علیزاده فعالیت های سیاسی خویش را سالهای قبل از انقلاب و با آشنایی با نهضت امام خمینی (ره) آغاز کرد و با درج کاریکاتورهایی از وضع نابسامان اجتماعی دوران پهلوی بارها و بارها رژیم گذشته را به خشم آورد.او با استفاده از اسلحه قلم و هنر طنز تصویری رسالت انقلابی خویش را انجام داد و در سالهای پس از انقلاب نیز به هنر خویش ادامه داد». (۳)

در ۱۵ آذر ۱۳۸۶ هم فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی در مراسم اختتامیه هشتمین دوسالانه کاریکاتور تهران از محمد رفیع ضیایی کاریکاتوریست و پژوهشگر و بهمن عبدی کاریکاتوریست نشریات فکاهی قبل و بعد از انقلاب تقدیر کرد.فرهنگستان هنر انگیزه این تجلیل را تقدیر از دو هنرمند به پاس حضور موثر در عرصه کاریکاتور ایران اعلام کرده بود.

برگزاری چنین مراسم های بزرگداشت و تجلیل برای کاریکاتور ایران مایه دلگرمی و خوشنودی است، اما ای کاش برنامه ریزی های کلان و درازمدت در سطح جامعه کاریکاتور ایران وجود داشت که در انتهای هر سال از یک پیشکسوت کاریکاتور تقدیر می شد. این کار می تواند در مراسمی به نام « جشن سالیانه کاریکاتور ایران» اتفاق بیفتد. در این جشن علاوه بر تقدیر از پیشکسوتان می توانیم از هنرمندان جوان این رشته در بخش های مختلف کاریکاتور نیز تقدیر کنیم. زیرا فعالیتهای متنوعی در طول سال در حال انجام است که بسیاری از این کارها توسط جوانان در تهران و شهرستان ها انجام می شود. از آنجا که ما پایتخت کاریکاتور دنیا! هستیم می توانیم برای عمران و آبادانی این پایتخت هم که شده کارهایی انجام بدهیم. البته ما ایرانی ها ندید بدید نیستیم و از این پایتخت ها داشته ایم! همین اصفهان خودمان، پایتخت فرهنگی جهان اسلام، نمونه روشن آن است. صد البته اگر برج جهان نما و ساختن مترو، به ساحت فرهنگی آن خدشه وارد می کند، ولی پایتخت فرهنگی جهان اسلام که هست! به هر حال اگر کاریکاتوریست های ما از راه کاریکاتور درآمدی ندارند ولی در عوض پایتخت کاریکاتور دنیا مال ما که هست! پس حالا که کلید شهرداری این پایتخت در دست ماست می توانیم فقط به جریانی به نام دوسالانه کاریکاتور دل نبندیم و منتظر سال ۱۳۸۷و برگزاری نهمین دوسالانه نباشیم.

هشتمین دوسالانه با تمام ضعف و قوت هایش و با تمام حواشی و متنش به تاریخ هنر ایران پیوسته است. اکنون باید با تمام جدیت به فکر برنامه ریزی و اجرای فعالیت ها در سال ۱۳۸۷باشیم. «جشن سالیانه کاریکاتور ایران» می تواند یکی از همین فعالیت ها باشد.این که چه نهاد و یا سازمانی متولی برگزاری چنین جشنی می تواند باشد برای نگارنده نیز جای سئوال است! انجمن ها و گروه های کاریکاتور فراوانی در سراسر ایران وجود دارد که در حال برنامه ریزی برای فعالیت های کاریکاتور شهر و استان خود هستند اما کاریکاتور ایران از داشتن انجمن و یا نهادی صنفی، مستقل و فراگیر با نام انجمن کاریکاتوریست های ایران بی نصیب مانده است. برگزاری نمایشگاه های فردی و گروهی و برپایی جلسات نقد و بررسی و راه اندازی مسابقات استانی در شهرستان ها این خیال را در ذهن کاریکاتوریست های شهرستانی پرورانده که در تهران چه خبرها هست و چه فعالیت های کلان و سترگی در حال اجراست! اینان می اندیشند که تهران نبض تپنده کاریکاتور ایران بوده و ساکنان این شهر هر روز شاهد یک اتفاق هنری در عرصه کاریکاتور هستند. حباب خیال این جماعت خوشدل زمانی می ترکد که درمی یابند مهمترین هنرمندان شناخته شده این رشته هنری نه تنها از راهی جز کاریکاتور کسب درآمد می کنند، بلکه از بسیاری از اتفاقات ریز و درشت و کم اهمیت و پراهمیت آن نیز بی اطلاع هستند. آنجا که کاریکاتور تبدیل به ابزاری برای سرگرمی شده و یا برنامه ریزی های کاریکاتور فقط محدود به برگزاری نمایشگاه های انفرادی و گروهی با بازدیدکننده حداکثر ۵۰ نفر می شود، باید به این هنرمندان پایتخت نشین حق داد که از این دور تکرار بیهوده گریزی بزنندو به ئخلق اثر خود مشغول باشند.

تصمیم گیری های فردی و جشنواره هایی که فقط با حضور افرادی مشخص و ثابت در هر دوره برگزار می شوند، باعث دلزده گی بسیاری از جماعت  کاریکاتوریست شده است. پس بیراه نیست که بگوییم این دلزده گی و آن تصمیم های فردی، کاریکاتور ایران را از یک حرکت جمعی و یا تیمی و پژوهشی محروم کرده است. جامعه کاریکاتور ایران تا چه حد معتقد به یک کار تیمی، تحقیقی و یا پژوهشی  بوده و یا هست؟ هر کدام از ما کاریکاتوریست ها با مشقت و دشواری در کاریکاتور مطبوعاتی، نمایشگاهی و یا جشنواره ای به جایگاهی رسیده و آن را جایگاه حق می داند. کسی که کاریکاتور مطبوعاتی می کشد کاریکاتور فکاهی را به رسمیت نمی شناسد یا کم اهمیت می داند. آن یکی که کاریکاتور جشنواره ای کار می کند با اثر نمایشگاهی که در گالری به فروش می رود ارتباطی برقرار نمی کند، بتابراین آن را فاقد ارزش می داند. به همین دلیل است که وقتی بحثی پژوهشی و یا نوشتاری محققانه برای رسیدن به یک اجماع و نظر کلی در حیطه کاریکاتور مطرح می شودهمگی موضع می گیرند و به اصل مطلب توجهی نمی کنند، بلکه هر کسی نگران موقعیت خویش است و جایگاه خودش را در کاریکاتور ایران بیان می کند. اما اگر کار گروهی در حیطه آموزشی و پژوهشی در کاریکاتور صورت بگیرد و موانع، مشکلات و پیچیدگی های عملی و نظری این رشته بررسی شود تعریف مشخصی از آسیب شناسی این هنر به دست می آید. متاسفانه تجربه نشان داده که کاریکاتوریست ها چندان اهل مباحثه و نظرسنجی های اینچنینی نیستند و نهایت همکاری و تعامل هنرمندان این هنر در حد شرکت در برگزاری یک دوسالانه، داوری یک جشنواره و یا شرکت در یک مصاحبه برای رفع و یا تائید یک ماجرا است.

اگر کاریکاتوریست های ایران، فارغ از پایبندی به جریانات سیاسی که به آن وابسته هستند، با اندکی تامل، تحمل و سعه صدر به آینده کاریکاتور بیاندیشند، بر درستی این گفتار صحه خواهند گذاشت که راه رشد کاریکاتور ایران در تعامل، گفت و گو و انجام فعالیت های جمعی، پژوهشی و تحقیقی است. شاید جشنی به نام جشن سالیانه کاریکاتور ایران که می تواند در ماه اسفند هر سال برگزار شود، گام آغازین این جریان خردمندانه، پژوهشی و جمعی باشد و به همه ما کمک کند که نقد پذیر باشیم و یاد بگیریم که منافع کاریکاتور بر منافع شخصی و یا سیاسی ما ارجحیت دارد.

موضوعات پیشنهادی برای این جشن پیشنهادی می تواند موارد زیر باشد:

انتخاب کتاب سال کاریکاتور، انتخاب کتاب سال در رشته پژوهش کاریکاتور، بهترین وبلاگ شخصی و یا گروهی، بهترین سایت اینترنتی کاریکاتور، بهترین نشریه طنز، فعال ترین گروه کاریکاتور شهرستانی ویا تهرانی، انتخاب بهترین منتقد هنری در رشته کاریکاتور، انتخاب کاریکاتوریست برتر سال، انتخاب بهترین کاریکاتوریست مطبوعاتی سال، انتخاب بهترین کاریکاتور که در جشنواره های جهانی جایزه دریافت کرده است، انتخاب مطلب برتر پژوهشی منتشر شده در مطبوعات، سایت ها و یا وبلاگ های کاریکاتور ایران، انتخاب نشریه برتر فرهنگی یا سیاسی برای حمایت از جریان کاریکاتور در طی سال و ... .

پی نوشت:

(۱)                سالنامه گل آقا ۱۳۷۲، سال سوم، گزارش تجلیل از طنزپردازان، صفحه ۱۱۷

(۲)                تصویر خیال، نشریه هفتمین دوسالانه بین المللی کاریکاتور تهران، شماره ۱ ، آبان ۱۳۸۴ ، صفحه ۶

(۳)                تبار پیروزی،  ویژه نامه معرفی فجرآفرینان عاشورایی،  صفحات ۶۲ و ۶۳ ، ناشر: دبیرخانه شورای فرهنگ ایثار و شجاعت

روز دوم یاسوم عیدپارسال طرف عصر درخانه ما باز شد، منوچهر و زن سوئیسی اش ژاکلین وارد شدند. بعد از سلام و علیک و تبریک و احوالپرسی،صحبت به ابوالحسن خان دوست مشترک ایام تحصیلمان کشید. گفتم:منوچهرتو بدکاری میکنی.ابوالحسن خان خیلی از تو گله داشت می گفت از اروپا برگشت رفتم دیدنش بازدیدم نیامد. هرچه باشد او دوست ماست و از ما بزرگتر است. لااقل برای تبریک عید سری بهش بزن. فی الواقع ابوالحسن خان چند سال از من و منوچهر بزرگتر و پدر دو پسر بود.

منوچهر گفت: والله من خیلی گرفتار بوده ام. طفلک ژاکلین خیلی تنها و ناآشنا بود گرفتار او بودم ... اگر موافقتی همین الان با هم برویم منزلش که هم بازدیدش باشد هم دیدن عید.

منوچهر با زحمت موضوع را برای زنش ژاکلین که بی حرکت و ساکت در گوشه ای نشسته بود ترجمه کرد. منوچهر یک سال در سوئیس مانده بود و فقط از آن جا یک زن آورده بود و وقتی صحبت از حدود صحبت های معمولی خانوادگی خارج می شد برای فهماندن مطلب ،احتیاج به تسلط به ریزه کاری های زبان فرانسه داشت. در هر صورت ژاکلین هم موافق بود .

ابوالحسن خان با کمال محبت ما را وارد سالن پذیرایی کرد و قمر جون، زنش و خانم شازده ،مادرزنش را به ما معرفی کرد. بعد از سلام و علیک و صد سال به این سال ها صحبت های شیرین شروع شد:

منوچهر- خوب، ابوالحسن خان حالا چند تا بچه دارید ؟

ابوالحسن خان – دو تا پسر دارم اولی هفت ساله است دومی دو ساله .

منوچهر – اسمشان را چه گذاشته اید ؟

ابوالحسن خان – بزرگه کامران، کوچکه شباهنگ ( خطاب به زنش ) قمر جون بچه ها کجا هستند ؟

قمر جون – والله شوشو که خوابیده، کامی هم همین جاهاست ( صدا می کند ) کامی جان ،کامی جان ... یک دقیقه بیا اینجا ... این کامی آقا، کوچک که بود عین این بچه های آمریکایی بود ماشاءالله هزار ماشاءالله اینقدر سفید و تپل بود که نمی دانید، حالا یک خرده شکلش عوض شده ... ببینم ژاکلین خانم پسرم را می پسندند یا نه ... ببینم بچه های ما خوشگل ترند یا بچه های سوئیسی ( صدا می کند ) ده کامی جان بیا این جا یک دقیقه ...

پسر بچه هفت ساله ای با لباس فورمی مدرسه و موی ماشین شده نمره دو با چند لکه براق جای زخم در سر وارد می شود.

خانم شازده – سلام کردی ؟

کامی – سلام .

من و منوچهر – به به ، سلام ... سلام به روی ماه شما ...

پسربچه را به ژاکلین معرفی می کنند. زن جوان دست جلو می آورد که با او دست بدهد پسربچه مدتی مات و مبهوت او را نگاه می کند و به طرف مادر خود می رود.

قمر جون – ماشاءالله این بچه به قدری با هوش و با استعداد است که فکرش رانمی شود کرد. همیشه نمره هایش سیزده و چهارده است ...

خانم شازده – کامی جان برو آن مشق هایت را بیار.

پسربچه بیرون می رود و چند لحظه بعد با یک دفترچه کثیف وارد می شود.

من و منوچهر – ( نگاهی به صفحات کثیف و خطوط کج و معوج دفترچه می اندازیم: "توانا بود هر که دانا بود تحریر شد " . به به ... ماشاءالله ...  واقعاً خط خوبی دارد.

منوچهر – این را خودش نوشته یا دستش را گرفته اید ؟

قمر جون و خانم شازده و ابوالحسن خان با هم – نخیر خودش نوشته .

ابوالحسن خان نگاه غضب آلودی به پسرش می اندازد کامی انگشت را از سوراخ بینی بیرون می آورد.

خانم شازده – کامی جان شعرت را برای آقای منوچهر خان نخواندی ؟

کامی – من بلد نیستم .

قمرجون – لوس نشو شعرت را بخوان.

کمی – من بلد نیستم .

قمر جون – این قدر این بچه خجالتی است که حد ندارد. ( به کامی ) بخوان جانم ... آقایان که غریبه نیستند.

کامی بر اثر اصرار پدر و مادر و مادربزرگش حاضر به خواندن می شود چشم ها را به قالی دوخته و می خواند :

- همی ای پسر پند آموزگار ... همی ای پسر پند آموزگار ...

ابوالحسن خان – ( اولین کلمه مصرع بعد را به یاد او می آورد ) گرامی .

کامی – گرامی چو جان دار و شو هوشیار ... گرامی چو جان دار و شو هوشیار... گرامی چو ...

ابوالحسن خان – ( باز کلمه اول بیت بعد را آهسته به پسرش یادآوری می کند ) بدان تو .

کامی – بدان تو همی درجان ای پسر که آموزگارت بود چون پدر ...

ابوالحسن خان – که آموزگار .

کامی – که آموزگار ... که آموزگار ... ؟

ابوالحسن خان – که آموزگار از پدر ...

کامی – که آموزگار از پدر بهتر است ... که که آموزگار از پدر بهتر است ... که آموزگار ...

ابوالحسن خان – که او را بسی .

کامی – که او را بسی ... که او را بسی ... که او را بسی علم اندر بر است.

ابوالحسن خان و قمر جون و خانم شازده برای او دست می زنند من ومنوچهر و ژاکلین هم ناچار دست می زنیم . قمر جون و خانم شازده او را می بوسند.

قمر جون – اما این بچه با این همه کار و زحمت درس ،اصلاً لب به غذا و خوراکی نمی زند... این قدر کم غذاست که چه عرض کنم.

منوچهر – ( مطلب را برای زنش ترجمه می کند )

ژاکلین – ( به زبان فرنگی ) پس چرا او را پیش طبیب نمی برند ؟

کامی چیزی در گوش مادرش می گوید و ظرف شیرینی رانشان می دهد قمر جون به او لب گزه می کند کامی بر سبیل اصرار و پافشاری پا بر زمین می کوبد و بغض می کند.

قمرجون – بیا بریم جونم بیرون و برگردیم ( دست کامی را گرفته از اطاق بیرون می برد )

خانم شازده – به قدری این بچه بی سر و صداست که حد ندارد.

عیناً مثل مادرش که وقتی بچه بود نفسش در نمی آمد.

از نقطه دوری درخانه صدای چند سیلی و گریه و فریاد کامی به گوش تیز ما می رسد :

- آی مامان جونم غلط کردم ... آی مامان جونم دیگه نمی کنم ... آی مامان جونم ...

قمر جون – ( بعد از چند لحظه وارد می شود ) کامی را گذاشتم آن اطاق مشق هایش را بنویسد . این قدر این بچه به درسش علاقه دارد که چه عرض کنم.

من و منوچهر نفس راحتی می کشیم .

خانم شازده – قمر جون ببین اگر شوشو جان بیدار شده بیارش این جا آقای منوچهر خان ببیندش آن دفعه که دیدنش خیلی کوچک بود.

( نگاه درمانده و مستاصل من و منوچهر به هم )

قمر جون – ( صدا می زند ) فاطمه سلطان اگر شوشو بیدار شده بیارش این جا .

هنوز ما دو سه کلمه صحبت نکرده ایم که در باز می شود مستخدمه یک بچه دو ساله اخمو را با چشم های پف کرده وارد سالن می کند.

قمر جون – ای وای قربونش بشم ... ای وای حیرونش بشم ... بدو بیا پیش عمو جون ...

بچه بیش از پیش اخم می کند .

خانم شازده – تصدق اون خنده ات ... عزیز دل مادر ( بچه را بغل می کند ) تصدقانت مامان، تو صندوقانت مامان ... نمکدانانت مامان.

منوچهر – این ها را برای ژاکلین ترجمه کن، از من می پرسد یعنی چه ؟

من – بگو معنی ندارد.

خانم شازده ( بچه را زمین می گذارد ) شوشو جان برو عمو را بوس کن ...

چون بچه نمی تواند درست راه برود این جمله مرا مکلف می کند که بچه را بلند کرده و ببوسم . به محض این که به طرف او می روم گریه را سر می دهد و به طرف مادرش می رود .

قمر جون – ای وای خدا مرگم بده این بچه چرا امروز غریبی می کند ماشاءالله از صبح تا شب آدم صدایش را نمی شنود بغل همه می رود ... نمی دانم چطور شده ... بلکه از خواب پا شده نحس شده ... ( او را بلند می کند ) گریه نکن تصدق اون اشک هات برم.

خانم شازده – گمانم از عینک آقا ترسیده .

قمر جون – ولی خدا حفظش کند به قدری این بچه با این سن با هوش و با استعداد شده که حد ندارد این همه عکس روی بخاری است یکی  یکی ما را می شناسد.

نگاه ما متوجه بخاری می شود عکس همه افراد فامیل روی بخاری دیده می شود عکس ابوالحسن خان در وسط سایر عکس ها جا دارد.

قمر جون – ( به بچه ) شوشو جان عکس پاپا جون کدام یکی است ؟

شوشو جان – ( با انگشت شخص ابوالحسن خان را نشان می دهد )

قمر جون – نه عزیزم خود پاپا را نگفتم ،عکسش را . ( بچه را جلوی عکس ها درست مقابل عکس ابوالحسن خان می برد به طوری که اگر بچه کوچکترین حرکتی به دست خود بدهد دستش مقابل عکس پدرش قرار می گیرد ولی شوشو با انگشت یک عکس بزرگ قاب شده "ریتا هیورث" را نشان می دهد.

قمرجون – الهی تصدقش برم ماشاءالله خدا حفظش کند عجب هوشی یک وقتی عکس ابول جای این عکس بوده حالا این را نشان می دهد.

خانم شازده – نمی دانید آقا این بچه واقعاً از لحاظ هوش معرکه است من خاطر جمع هستم این بچه را اگر توجیه کنند و مواظبش باشند یک آدم فوق العاده ای می شود ... مثلاً من و قمر جون دو ماه پیش بردیمش خیابان از این ماشین پلیس که بلندگو دارند و صحبت می کنند دیده به قدری قشنگ ادای آن ها را در می آورد که چه عرض کنم.

قمر جون – شوشو جان آن ماشین گنده ها چی می گفتند ؟

شوشو جان - ...

قمر جون – ده بگو آن ماشین گنده ها چی می گفتند ؟

شوشو جان - ...

همه در انتظار هنرنمایی شوشو در سکوت محض فرو رفته ایم .

قمرجون – بگو تا قاقا بهت بدم ( یک نان شیرینی در برابر چشم بچه می آورد )

شوشوجان – گاگا ... گاگا ... ( گاگاگویان و اشک ریزان نان شیرینی را می گیرد )

قمرجون – حالا بگو چی می گفت !

شوشوجان – ( در حالی که مشغول خوردن نان شیرینی است بدون اراده صدایی از گلو خارج می کند ) اددده .

قمر جون – ( دهان او را می بوسد ) الهی دور آن حرف زدنت بگردم ... الهی تصدق آن "عابرین محترم" گفتنت برم.

خانم شازده – حالا یک خرده برای آقای منوچهر خان نانای کن.

بچه را در میان ما روی زمین می گذارند.

ابوالحسن خان و قمرجون و خانم شازده با هم – ( دست کوبان ) مینا ناز ... ناز ... ناز داره مینا ... مینا قر داره مینا ... سرش فر داره مینا ...

شوشوجان بی حرکت در میان جمع ایستاده بر حسب تصادف دستش را که بلند کرده است به طرف ما تکان می دهد:

-اددده ...

قمر جون – الهی دورش بگردم، یعنی می خواد بگه شماها هم  دست بزنید .

ما هم شروع به دست زدن و خواندن می کنیم :

- ناز ... ناز ... ناز داره مینا ...

بالاخره شوشو جان چندین بار زانو را خم و راست می کند و بدن را در جهت بالا به پایین و بالعکس به حرکت در می آورد سیل قربان صدقه از اطراف بر سر او می بارد . ما به محض این که جریان نانای بعد از ده دقیقه طولانی پایان می پذیرد به هم نگاهی می کنیم که خود را از آن مهلکه نجات دهیم.

قمرجون – ( یک شیرینی به شوشو می دهد ) حالا برو عمو جان را بوس کن.

شوشوجان به طرف من می آید او را از زمین بلند می کنم صورت خود را نزدیک می برم دهن آلوده به شیرینی و آب دهان و بینی را به صورت من می چسباند.

قمرجون – حالا خاله جان ژاکلین را بوس کن.

و بالاخره نوبت منوچهر فرا می رسد منوچهر شوشو را در بغل گرفته و چند کلمه با زبان بچگانه با او صحبت می کند ناگهان بچه چشم ها را به طرف مادرش بر می گرداند و می گوید : "جیش"

قمرجون – ملاحظه بفرمایید چه بچه مودب و باهوشی است یک دفعه بهش یاد داده ام که هر وقت جیش دارد بگوید ، یادش نرفته ( برای گرفتن شوشو جان به طرف او می رود )

ابوالحسن خان – اما بد نبود یادش می دادی چند دقیقه زودتر این کلمه را می گفت مثل این که کارش را کرده ...

نگاه های نگران به طرف منوچهر بر می گردد. منوچهر بچه را به بغل مادرش می دهد و با لبخند اجباری می گوید:

- اهمیتی ندارد!

جلوی کت او لکه بزرگی به شکل نقشه جغرافیایی دریای عمان دیده می شود.

در میان ابراز تاسف و سر و صداهای زاید، ما از موقعیت استفاده می کنیم و اجازه مرخصی می گیریم اهل خانه ما را تا دم در مشایعت می کنند در پشت سر ما بسته می شود. چون یکی از پنجره های خانه که به کوچه باز می شود خوب بسته نشده است صدای قمر جون و متعاقب آن صدای خانم شازده به گوش ما می رسد:

قمر جون – فاطمه سلطان یکخرده اسپند با یک آتش گردان آتش بیار بالا.

خانم شازده – آره ننه جون اسپند آتش کنید این بچه ها امشب خیلی شیرین زبانی کردند می ترسم زبانم لال نظرشان زده باشند.