-
من فکر میکنم که در کاریکاتور انقطاع وجود ندارد. چیزی درهم نشکسته که دوباره بازسازی بشود. در نقاشی یک سکوت ده ساله ديده ميشود ولی در کاریکاتور اصلاً این اتفاق نیفتاد. مشکل کاریکاتور الان فقط مشکل محل عرضه آن است. وقتی فضاي ارائه وجود نداشته باشد تقریباً جامعه خبردار نمیشود. کارهای اردشیر محصص و کامبیز درمبخش یا کسانی از این دست، عرضه شده؛ در مطبوعات و کتابها. ولی الان هرکسی کار میکند عرضه نمیشود و طبیعتاً ما فقط از دور نگاه میکنیم ولی مجموعۀ کارهای آدمها در اختیارمان نیست و نمیتوانیم قضاوت کنیم که از لحاظ کیفی اینها چقدر رشد كردهاند. من تا آنجا که با کارها آشنا هستم بهنظرم از لحاظ کیفی هم رشد کردهاند و انواع شیوهها دارد کار میشود. در جشنوارهها و بیینالهای کاریکاتور، میبینید که کاریکاتورهاي ایرانی چیزی از کارهای فرنگی كم ندارند و بهنظر من بعضیهایش بهتر هم هست اما نحوه عرضه اینها و شناساندنشان به مردم دچار اشکال شده. شاید نشریهای مثل نشریه شما، یکی از هدفها و کارکردهایش این باشد که بتواند ابعاد مختلف این حضور را نشان بدهد. این ابعاد هنوز حتی برای متخصصین و افرادی که با علاقمندی ماجرا را دنبال میکنند چندان روشن نيست. مثلاً ممکن است من علاقهمند باشم و بروم کارهای توکا نيستاني را در نمایشگاهش ببینم ولی خود او هم در واقع از عدم ارتباط با جامعهاش نگران است. چند سال پيش یکباره انفجاري در کاریکاتور رخ داد كه خیلی خوب بود و مطبوعات هم در دورهاي به آن توجه کردند و بعد یکدفعه موج انفجار خوابيد و چند نفر به خاطر کاریکاتورهایشان تحت تعقیب قرار گرفتند و روزنامهها توقیف شدند و ارائه آثار ناممکن شد.
-
هر اثر هنری -دست کم در زمان ما- یک اثر بیوگرافیک است. زندگینامه شخصی است؛ شرح زندگی مادی و ذهنیات خالق اثر. اما این زندگینامه بهگونهای گفته میشود که با زندگینامۀ دیگران مرتبط میشود.مثلااردشیر با اثرش عجین شده، زندگیاش شده نقاشی کردن. نقاشی میکند و در واقع خودش را خرج میکند توی نقاشی. کافکا خودش را توی نوشته خودش خرج میکند. شاملو خودش را توی شعرش خرج کرد. زندگی واقعیاش است: فقیر است، بیپول است، درگیر شده، همهاش توی شعرش منعکس است. دیگران به این دلیل علاقمند به آن هستند که خودشان را در آن آینه میبینند. این شانس را بعضی هنرمندان دارند که بیان زندگینامهشان -یعنی سرشت فطريشان- با سرنوشت بشری گره بخورد و این ارادی هم نیست. این ذهنیت یک وقتی در ایران بوده که ما باید به تعلیم دیگران بپردازیم، باید خلق را راهنمایی کنیم. ما کی هستیم که دیگران را تعلیم بدهیم؟ تنها وظیفه ما این است که هنرنمان و حرفمان را به یک شکل خلاقه و عالی و با قدرت عرضه کنیم.
-
-
اردشیر از این نظر مثل شاملو وهدایت بود. اینها یک تیپ از آدمها هستند که متوجه ابتذال میشوند و بهطور فطری ابتذال را درک میکنند و بعد در همه چیز آن ابتذال را میبینند.در واقع یک نوع فضای ابتذال را حس میکنند. در حالی که خودشان در آن هستند و دیگران هم در آن هستند. این آدمها اینقدر آدمهای باانصافی هستند که نمیگویند ما مبتذل نیستیم و دیگران مبتذل هستند بلکه میگویند ما نیز در درون ابتذال محاصره شدهایم. هنر ما شناخت این ابتذال و مبارزه کردن با آن و فاصله گرفتن از آن است. اما از آن ابتذال بیرون نمیآییم برای اینکه انسان نمیتواند از شرایط زمانی و مکانیاش بیرون بیاید؛ فقط میتوانی کمتر مبتذل باشي. این خود بزرگترین هنر است. یعنی شرف انسانی در این است که کمتر مبتذل شود، کمتر ستمگر شود، کمتر خودخواه باشد، کمتر خودپسند باشد، کمتر سادهلوح باشد، کمتر جزماندیش باشد. این است که جزماندیشی را که شما کنار نمیگذارید، دیکتاتوری توی ذهنتان را هم نمیتوانید کنار بگذارید. شما به چه دلیلی فکر میکنید در حاليكه تربیت دیکتاتوری داشتهاید، توی مدرسه، توی خانواده، توی جامعه، حالا با زیاد کتاب خواندن، زیاد فهیم شدن، تبدیل به یک دموکرات شدهايد؟ دموکراسی یک روند طولانی تاریخی است. بنابراین شما فقط میتوانید بگوئید من از دیکتاتوری فاصله میگیرم. ما از ابتذال، از دیکتاتوری، از حماقت، فاصله میگیریم. کار هنرمند این است. کار هنرمند این است که فاصله میگیرد، میبیند و آن وقت نشان میدهد. هرچه قدر که شما در این هرم ابتذال بالا بروید بيشتر پايین را میبینید ولی خودتان را نمیبینید. با اين همه شما باز هم در جایی هستید که آن بالایی میبيند که شما هم در ابتذال قرار دارید. یکی از کارهای طنز این است میگوید من شرایط موجود را قبول ندارم. نفیاش میکند. درهم میریزد. با پایههای آن بازی میکند. نهیليست هم همین حرف را میزند. تنها فرق طنزپرداز با ديگران اين است كه ميگوید من وضعیت موجود را قبول ندارم و این انتقادات را دارم و این ریشهها را میخواهم خراب کنم تا وضعیت بهتر و فراتری به وجود بیاید، اما همین حالا اعلام میکنم که آن وضعیتِ فراتر هم ممکن است یک روزی چیز مبتذل و احمقانهای از آب درآيد؛ وضعیت دیگری وجود خواهد داشت که من دیگر قادر به درک و قضاوت آن نیستم، پس شما فکر نکنید آن وضعيت يك بهشت است. طنزپرداز میگوید اصلاً مدینه فاضلهای وجود ندارد بلکه مدینههایی وجود دارد که این از آن بهتر يا آن یکی از این يكي بهتر است. طنزپرداز، مطلقنگر نیست. ما به محض اینکه مطلقنگر باشیم به یقین میرسیم و هنگامي که به یقین برسیم بر يقين خودمان پا ميفشاریم.
-
-
در یک دورهای آرمانگرایی و مبارزه سیاسی برای رسیدن به یک هدفِ روشن وجود دارد. الان آرمانگریزی و کنارهگیری از سیاست اصالت مییابد؛ اینکه من بیایم و فردیت و ذهنیات و کابوسهای شخصی خودم را مطرح کنم؛ مرا چهکار بارنجهای بشری؟ این یک دوره گذار است. زمانی که هنرمند در گروه سیاسی خودش مستحیل شده بود، هم خودش میدانست چه کار بکند و هم مخاطب با آن واژگان و نشانهها ارتباط برقرار میکرد. الان یک اغتشاش عجیب و غریبی وجود دارد. هنرمندان ما بعد از انقلاب دست کم در شعر، دیگر مستحیل در گروه نیستند بلکه به فردیت خود توجه میکنند. ولی یک روزی باید این فرد با گروه در ارتباط قرار بگیرد و بده بستان داشته باشد. ما در فردیت و مسائل فردی و دنیای فردی و چیزهای دلپذیر فردی خودمان گیر کردهایم و یکنوع واکنشی است علیه آن «من» که قبلاً در گروه و دار و دستۀ سیاسیاش مستحیل بود. براي اينكه هنرمند بتواند دوباره با شناخت کامل با دیگری ارتباط برقرار کند و بعد با دید عمیقتری به مسائل جامعه خودش بپردازد زمان لازم است؛ بااينحال اگر خيلي طول بكشد، این منگرایی به فاشیسم منجر خواهد شد. خطرش این است که به بیعاری و بیدردی منجر میشود. باید تا اعماق درون خودمان به عنوان فرد پیش برویم و فردیت خودمان را محترم بداریم. این خیلی مهم است اما کافی نیست. بلکه یک چیز ضروری است؛ وقتی من دنیایم و تمام کابوسها و رنجهایم را شناختم دیگری را هم تشخیص بدهم و آگاه کنم و ارتباطم را با دیگری ترسیم کنم و این میشود یک کار اجتماعی و بنابراین ذهنیت اجتماعی از اینجا پدید میآید و دیگری و دیگران که ميشود جامعه معنا پيدا ميكند.
-
مسأله فقط سانسور نيست؛ افکار عمومی هم هست. جامعه شما باید پذیرای نوآوری باشد. اگر جامعه به سنن و عادات قديمي خودش وفادار باشد به محض اینکه شما بر علیه آن سنن و عادات حرکت کنید جلو شما را میگیرد. این اواخر میخواستم مقالهای به نام مرگ مخاطب بنویسم. ما دچار مرگ مخاطب شدهایم. مسأله ما دیگر مرگ مؤلف نیست. ما الان مخاطب نداریم؛ مخاطب اگر بیپول باشد، بیحوصله باشد، دلخور باشد، مأیوس باشد یا معاند باشد، به این بازار نمیآید. شما کارتان را تولید کردهاید ولی وسط بازار مانده. ماجرای مرگ مخاطب برای هنر ایران مطرح است. شما این همه کاریکاتوریست خوب دارید ولی روزنامه که بازار این کاریکاتور است ندارید یا هنوز جا نیفتاده که بیایند طرح شما را بخرند.
+ نوشته شده در چهارشنبه هجدهم اردیبهشت 1387ساعت 23:47 توسط امین مویدی
|
